آموزش عالي بر سر سفره ها يا

 دانشگاهي براي مهرورزي، همه جا وهمه وقت

نقد و بازخواني سياست هاي عملياتي دولت نهم در دانشگاه پيام نور

گروه گزارش

«به كدام آمار مي خواهيد استناد كنيد؟» وقتي محمد قاسمي كارشناس دفتر امور آموزش عالي معاونت برنامه ريزي و نظارت راهبردي رئيس جمهوري در بهار 87 در مقابل پرسش نگاه تازه در خصوص تعداد دانشجويان دانشگاه پيام نور در سال 85 و 86 قرار مي گيرد، با تاكيدي خاص اين جمله را ادا مي كند و در ادامه توضيح مي دهد: «دانشگاه پيام نور قبل از بودجه بندي سال 87 در اعلام آماري هاي متفاوت شفاهي، نامه رسمي و CD ، آمار جميعتي دانشجويان خود را حدود ششصد هزار نفر، يك ميليون نفر و حتي يك ميليون و دويست و شصت هزار نفر ذكر كرده است ودر واقع هيچكدام از گزارش هاي رسمي اين دانشگاه دو رقم مشابه جمعيتي ندارد».

***

«اساتيد و اعضاي هيات علمي دانشگاه پيام نور از طرح هاي رئيس دانشگاه پيام نور و سرپرست وزارت آموزش و پرورش در راستاي اعتلا و توسعه آموزش عالي تقدير كردند.اعضاي هيات علمي دانشگاه پيام نور در اين نامه تاكيد كرده اند: دانشگاه پيام نور در طول مدت رياست علي احمدي در تمامي ابعاد كمي و كيفي و پوشش دهي عده كثيري از جوانان جوياي علم و متقاضي ورود به دانشگاه پيشرفت چشمگير و درخور توجهي داشته است. همچنين تاسيس واحدهاي جديد دانشگاه پيام نور، معرفي گسترده در سطح كشور و خارج از كشور، اجرايي كردن شعار دانشگاه مبني بر « آموزش عالي براي همه جا و همه وقت »، جذب اعضاي هيات علمي و دستياران آموزشي، افزايش رشته هاي تحصيلي در تمام مقاطع و ... از جمله فعاليتهاي رئيس دانشگاه پيام نور بوده كه در اين نامه مورد تاييد اعضاي هيات علمي دانشگاه پيام نور قرار گرفته است».

هفته نامه «پيام آوران نور» ارگان دانشگاه پيام نور ايران در اولين شماره خود در دوم بهمن ماه 86، تيتر يك خود را در كنار عكس بزرگي از دكتر عليرضا علي احمدي به درج خبر فوق اختصاص داد.

اما « اعضاي هيات علمي دانشگاه پيام نور » كه البته در اين نامه اشاره اي به نام و تعداد امضاء كنندگان نامه نشده است، از چه چيزي سخن مي گويند؟ نگاه تازه قصد دارد در اين نوشتار به اين سؤال پاسخ گويد كه در دو سال و اندي از آغاز استقرار دولت نهم، رويكرد اين دولت به مقوله آموزش عالي كشور كه مشخصاً در بعد تحول يافته ي « دانشگاه پيام نور » متجلي است، چگونه است و طرحي كه سياستگذاران دولت نهم، در مقابل ابداع « دانشگاه آزاد اسلامي » دولت سازندگي درانداخته اند، بر حافظه تاريخي آموزش عالي كشور، چه يادگار خواهد گذاشت و سيد محمد حسيني رئيس تازه دانشگاه پيام نور كه سه شنبه 17 ارديبهشت ماه 87 در ادامه سياستهاي دولت نهم بجاي دكتر علي احمدي ، معارفه شد، چگونه مجموعه اي را تحويل گرفته است.

***

1 شنبه 15 دي ماه 86 ؛ شماره 248 ام نشريه «برنامه» ارگان معاونت برنامه ريزي و نظارت راهبردي رئيس جمهوري در مصاحبه اي با دكتر عليرضا علي احمدي به تشريح عملكرد دانشگاه پيام نور در دولت نهم پرداخت. مصاحبه اي كه مشروح محتوايي آن را آذر ماه 86 روابط عمومي دانشگاه پيام نور ذيل عنوان « هديه به دانشجويان دانشگاه» در سايت رسمي اين دانشگاه و با عبارت « عملكرد دانشگاهيان پيام نور در دولت نهم تابستان 1384 تا پاييز 1386 » درج كرد.

اما «هديه» دولت نهم چه بود؟  

دانشگاه آموزش محور، دانشگاه پژوهش محور، دانشگاه فناور و كارآفرين، دانشگاه انسان ساز، دانشگاه جامعه ساز، دانشگاه يادگيرنده، دانشگاه بين المللي، هفت محور اصلي « فهرست برنامه ها و اقدامات براي ارتقاي كيفي ابعاد ماموريت دانشگاه» را در اين هديه تشكيل مي دهند. اين گزارش « عملكرد دانشگاهيان پيام نور »، بخشهاي ديگري نيز دارد كه شامل توسعه كمي عوامل سازنده دانشگاه، اصلاح ساختاري و تقويت زير ساخت ها، ‌ويژگيها، و دستاوردها و كيفيت دانش آموختگان دانشگاه است.

در قسمت توسعه كمي عوامل سازنده دانشگاه، اين گزارش تاكيد دارد كه « در اينجا به طور خلاصه وضعيت عوامل سازنده دانشگاه طي 16 سال 1368 تا 1384 و طي دو سال اخير ( 1384 تا 1386 ) به صورت آماري ارائه مي شود». اگرچه سابقه دانشگاه پيام نور، به قبل از سال 1368 مي رسد اما به نظر مي رسد اين « هديه »، تاكيد بر مقايسه عملكرد دو ساله ي دولت نهم در برابر دو دولت سازندگي و اصلاحات دارد؛ كما اينكه در قسمت اقدامات براي ارتقاي كيفي ابعاد ماموريت دانشگاه، تاكيد دارد كه « ساير ابعاد ماموريت دانشگاه بجز « دانشگاه آموزش محور » - يعني دانشگاه پژوهش محور، فناور و كارآفرين و ... - در « گذشته » مورد غفلت قرار گرفته و به همين لحاظ پاره اي از اقدامات و برنامه هاي دانشگاه در دو سال گذشته كه موجب ارتقاي كيفيت دانشجويان و اعتلاي وجهه و برند ( brand ) دانشگاه گرديده، گزارش مي گردد».

مقايسه تفكيكي دو مقطع زماني « تا تابستان 84 » و « تا پاييز 86 » در قسمت توسعه كمي عوامل سازنده دانشگاه در اين گزارش مشتمل شده است بر: « تعداد دانشجو»، «تعداد مراكز و واحدهاي داخل كشور»، «زير بناي فضاهاي تكميلي آموزشي، اداري و ورزشي»، «تعداد تشكل ها و نشريات فعال دانشجويي»، «تعداد رشته ها و مقاطع تحصيلي»، «دانشكده هاي اصلي»، «تعداد هيات علمي استخدامي تمام وقت»، «تعداد واحدهاي برون مرزي»، «تعداد كلاس هاي درسي تمليكي»، «تعداد كتب خود آموزش دانشگاه»، «تعداد پروژه هاي نيمه كاره عمراني»، «تكنولوژي آموزشي»، و «روش هاي آموزشي مورد استفاده».

نمودار 1- نمايه ي گزارش عملكردي منتشره ي روابط عمومي دانشگاه پيام نور در آذر ماه 86

2 به نظر مي رسد پيش از ورود به ساير قسمتهاي اين نوشتار بهتر است ابتدا در خصوص آمار دانشجويان دانشگاه پيام نور بحثنماييم:

گزارشي كه به عنوان « هديه »، اساس نوشتار ما را تشكيل مي دهد و از سوي روابط عمومي دانشگاه پيام نور در سايت اين دانشگاه درج شده است رقم مورد استناد ما – يك ميليون و شصت وپنج هزار نفر - را تا پاييز 86 نشان مي دهد. درج اين رقم درحالي است كه نشريه پيام آوران نور در شماره پنجم خود به تاريخ 29 بهمن ماه 86 ، خبر از افزايش 10 درصدي تعداد پذيرفته شدگان دانشجو در دانشگاه پيام نور در سال آينده [ مهر 87 ‍] مي دهد و به نقل از دكتر اصغر ابوالحسني قائم مقام اين دانشگاه با اشاره به «آمار 850 هزار نفري دانشگاه پيام نور در حال حاضر» اعلام مي دارد كه پذيرش دانشجوي پيام نور در سال آينده به صورت فراگير از طريق كنكور انجام مي شود. در همين شماره از نشريه پيام آوران نور از زبان دكتر محمد مهدي زاهدي وزير علوم، در ششمين كنفرانس بين المللي آموزش عالي در هاوانا تعداد دانشجويان دانشگاه پيام نور ايران « حدود 900 هزار » عنوان مي شود.

و اما دكتر علي احمدي رئيس وقت اين دانشگاه نيز طي ديدار اعضاي هيات رئيسه و مديران عالي رتبه اين دانشگاه با آيات عظام و مراجع تقليد قم در روز پنجشنبه 17 خرداد ماه 86- كه خبر آن در بولتني توسط روابط عمومي سازمان مركزي دانشگاه پيام نور به چاپ رسيده است - ضمن اعلان  گزارش عملكرد اين دانشگاه با تاكيد بر اينكه « در حال حاضر 683 هزار دانشجو در اين دانشگاه مشغول به تحصيل هستند » ، مي افزايد: « از مهر ماه سال جاري ‍] 86 ] نيز حدود 300 هزار دانشجوي جديد در كلاس هاي درس حضور مي يابند».

و البته رقم 683 هزار نفري ذكر شده تعداد دانشجويان پيام نور در خرداد 86 مي بايست همان رقم 681.100 نفري سايت اين دانشگاه براي نيمسال دوم تحصيلي 85-86 ( يعني بهمن ماه 85 ) باشد در حالي كه نشريه برنامه ارگان معاونت برنامه ريزي و نظارت راهبردي رئيس جمهوري در شماره 257 خود كه به تاريخ 19 اسفند 86 به چاپ رسيده است، در گزارشي از سوي دفتر امور آموزش عالي اين معاونت، ضمن اعلام رقم 335.299 دانشجويان پيام نور در سال 84 ( كه نزديك به رقم گزارش هديه روابط عمومي دانشگاه پيام نور براي سال 84 مي نمايد ) مي نويسد: « اين تعداد با رشدي معادل 15 درصد به 383.922 نفر در سال 85 رسيده است ».

حال سؤال اينجاست كه آيا افزايش رقم 383.922 به 681.100 چنانچه به فرض ، رقم اول را منسوب به ترم مهر 85 بدانيم، در گذر از نيمسال اول به دوم سال 85 رخ داده است و آيا نظر به مجموع ارقام ذكر شده در سطور گذشته، رقم صحيح تعداد دانشجويان دانشگاه پيام نور چيست؟

اما دو نكته ديگر از سخنان دكتر محمد مهدي زاهدي وزير علوم در مراسم توديع دكتر عليرضا علي احمدي در ارديبهشت 87 نيز مي تواند در خصوص آمار دانشجويان پيام نور راهگشا باشد، آنجا كه ضمن اشاره به بيش از دو برابر شدن جمعيت دانشجويان پيام نور در طي سه سال اخير، نسبت هيات علمي به دانشجو را در اين دانشگاه يك به دويست و پنجاه ذكر مي كند كه نظر به گزارش روابط عمومي دانشگاه پيام نور در سايت مورد بحث مبني بر وجود 2700 عضو هيات علمي تا پاييز 86 مي بايست جمعيت دانشجويان پيام نور از ششصد و اندي هزار نفر فراتر نرفته باشد مگر آنكه نسبت 2700 به 1.065.000 گزارش روابط عمومي دانشگاه پيام نور ( يعني يك به سيصد و نود و چهار ) را نسبت واقعي هيات علمي به دانشجويان پيام نور در دوره دكتر علي احمدي بدانيم.

3 « شخص رئيس جمهور به من ماموريت داده تا درهاي دانشگاه را بر روي جوانان با استعداد و دانش جو باز كنم» ( دكتر علي احمدي، روزنامه كيهان، شماره 18755، 15 اسفند 85 ).

پايه و اساس تغييرات ساختاري در دانشگاه پيام نور دولت نهم، ترجمه ي تركيب واژگاني بنياديني است كه رئيس وقت دانشگاه پيام نور در قالب صريح ترين عبارات ممكن بيان مي كند.

يك ميليون و شصت و پنج هزار نفر. افزايش صد و نود و شش درصدي تعداد دانشجويان دانشگاه پيام نور از سيصدو شصت هزار نفر در تابستان 84  به اين رقم در پاييز 86 حاصل سياست «درهاي باز» است اين سه برابر شدن جمعيت دانشجويان پيام نور در طول تنها دو سال، « اتفاقي » است كه حافظه تاريخ آموزش عالي ايران در عمر خود به ياد ندارد. سؤالي كه پيش مي آيد تكيه بر عبارت جوانان « با استعداد و دانش جو» ست؛ آنجايي كه در مغايرت با اين عنوان در وهله اول اين نكته را تداعي مي كند كه در طول شانزده سال قبل، حاكميت جمهوري اسلامي راه تحصيل در آموزش عالي را بر روي جوانان با استعداد و دانش جو بسته است اما وقتي به نحوه پذيرش « دانشجو » خصوصاً در سال 86 نگريسته شود شايد نتايج ديگري دست دهد. مشخص نيست كه دعوت به ثبت نام در ترم بهمن ماه سال 86 براي تمام « دانش جويان » ي كه در طي هيچكدام از دو امتحان پياپي جهت ورود به دانشگاه پيام نور، نمره حداقلي قبولي را اخذ ننموده اند و صرفاً در جلسه امتحان « حضور بهم رسانده اند» چگونه مي تواند تفكيك « با استعداد » از غير را نشان دهد. اينگونه مي نمايد كه دولت نهم، آموزش عالي را نيز همچون [عوايد] نفت بر سر سفره هاي مردم آورده است.

4 روابط عمومي دانشگاه پيام نور در قسمت ديگري از بخش توسعه كمي عوامل سازنده دانشگاه، بجز تعداد دانشجو، از افزايش 7/81 درصدي تعداد مراكز و واحدهاي داخل كشور دانشگاه پيام نور طي 2 سال خبر مي دهد. افزايشي به اندازه 206 مركز و واحد به جمع 252 مركز و واحد. همچنين ذيل عنوان دانشكده هاي اصلي، « علوم پايه و علوم انساني » را تا تابستان 84 و « علوم پايه، ادبيات و علوم انساني، علوم اجتماعي و اقتصادي، فني و مهندسي، كشاورزي، هنر و علوم رسانه اي » را تا پاييز 86 معرفي مي كند و در يكي ديگر از مهمترين بخش هاي اين گزارش عملكرد از افزايش تعداد 3 رشته دكتري به 28 رشته–گرايش دكتري، از 72 رشته–محل كارشناسي ارشد به 150 رشته-محل كارشناسي ارشد و از 2347 رشته-محل كارشناسي به 7000 رشته-محل كارشناسي ظرف 2 سال خبر مي دهد.

اما اين افزايش گسترده، چگونه ممكن شده است؟ آيا همگام با توسعه كمي ذكر شده، توسعه در كيفيت وضعيت آماري ذكر شده نيز لحاظ شده است؟

براي پاسخ به پرسش فوق نگاهي به بودجه بندي دانشگاه پيام نور و رديف هاي درآمدي آن كمك خواهد كرد و به اين سؤال پاسخ داده خواهد شد كه آيا متناسب با افزايش صد و نود و شش درصدي تعداد دانشجويان، هشتاد و يك مميز هفت درصدي تعداد مراكز و واحدهاي درون مرزي و افزايش رشته-محل هاي ذكرشده در گزارش، اين دانشگاه محلي براي جبران هزينه ها داشته است؟

قسمت اول مي تواند سهم شهريه ثابت و متغير دانشجويان باشد؛ اگرچه رقم « شهريه ثابت » دانشجويان پيام نور بر خلاف عنوان آن، « متغير» است كه خود مجالي مجزا براي پرداخت مي طلبد، اما دانشگاه پيام نور اصرار دارد كه سهم شهريه را در رديف هاي درآمدي كم رنگ نشان دهد وحتي از عدم افزايش ميزان شهريه خبر مي دهد تا به آنجا كه دكتر علي احمدي مي گويد« دكتر (احمدي نژاد) به من گفت: شهريه را بايد كم كني گفتم: باشد، اشكالي ندارد ولي جبرانش چه؟ گفت: توكل كن به خدا، جور مي شود ... 17 [ هفده ] ميليارد تومان شهريه نگرفتيم و هيچ مشكلي هم احساس نمي كنيم» ( روزنامه كيهان، شماره 18755، 15 اسفند 85 ). از آنجا كه ادعاي رسمي در خصوص كمك هاي محلي چشمگير و امكانات وسيع مهيا شده از سوي هيات مؤسس ( كه طبق دستور مورخ 19/5/73 وزير فرهنگ و آموزش عالي، منابع [ مالي ] جهت توسعه دانشگاه پيام نور و تاسيس شعب جديد، عنوان شده اند ) نشده است و حتي تاكيد بر عدم استطاعت مالي خيرين و مردم در واحدهاي شهرستانها براي مشاركت در راه اندازي و تقويت دانشگاه ( در گزارش « هديه » ) شده است و اگر شايعاتي همچون تبديل مدارس شهرستانها را به واحدهاي دانشگاهي پيام نور بي اهميت قلمداد كنيم، ناگزير، افزايش منطقي بودجه مي تواند پاسخ مناسبي براي كسر مالي دانشگاه پيام نور قلمداد شود. با توجه به رشد كمي گفته شده در تعداد دانشجويان، تعداد مراكز و رشته هاي تحصيلي از پاييز 84 تا پاييز 86 مي بايست با رشدي متناسب در بودجه سال 85 به 86 و از 86 به 87 براي تامين هزينه هاي اين رشد كمي مواجه شويم. اعتبارات هزينه اي دانشگاه پيام نور براي سالهاي 85، 86 و 87 به شرح جدول زير است:

جدول 1-اعتبارات هزينه اي دانشگاه پيام نور در بودجه كل دولت به ميليارد ريال

جدول فوق نشان مي دهد از سال 85 به 86، بودجه دانشگاه پيام نور 9/4درصد و از 86 به 87، 6 درصد رشد داشته است و در مجموع، رشدي 2/11 درصدي از سال 85 به 87.

بودجه سال 86 و 87 به واسطه افزايش پيش گفته شده ي تعداد دانشجويان، رشته ها و مراكز در سال قبل از بودجه بندي هر كدام يعني 85 و 86 مي بايست پاسخگوي نياز جديد مجموعه پيام نور باشد و مسلم است كه ارقام ذكر شده بودجه ي دولتي پيام نور به هيچ وجه تناسبي با آمار ذكر شده ندارد.

حتي غلامرضا كاتب مشاور وقت رئيس دانشگاه پيام نور هم مي گويد: « دانشگاه پيام نور با توجه به سياست هاي جديد دولت در جذب دانشجو با كمبود بودجه 200 ميليارد توماني مواجه خواهد بود » ( خبر گزاري مهر، 16 دي 86 ).

و البته جعفر عيوض پور كارشناس دفتر امور آموزش عالي معاونت برنامه ريزي و نظارت راهبردي رئيس جمهوري هم در پاسخ به پرسش نگاه تازه، درخواست افزايش صرفاً 6 درصدي در بودجه 87 دانشگاه پيام نور نسبت به سال 86 از سوي دستگاه متبوع را « سؤال  برانگيز » توصيف مي كند.

به عبارت روشن تر تخصيص بودجه 9/633 ميليارد ريالي سال 87 به 458 بعلاوه 6 مركز واحد درون و برون مرزي پيام نور در سال 86 و تخصيص بودجه 570 ميليارد ريالي سال 86 به 252 بعلاوه 1 مركز و واحد درون و برون مرزي سال 85 نشان از كاهش بودجه هر مركز و واحد از 262/2 ميليارد ريال ( سال 86 ) به 384/1 ميليارد ريال ( سال 87 ) يعني 8/38 درصد كاهش دارد و شايد چنين وضعيتي، سيد محمد حسيني را در ماههاي ابتدايي رياستش بر دانشگاه پيام نور در بهار 87 به انديشه تعطيلي پي در پي واحدها و مراكز – بي كيفيت – انداخته است.

از سوي ديگر محاسبه سرانه هر دانشجو از اعتبارات هزينه اي دولت، گوياي نكته ديگري است. بودجه 87، براي 274889 دانشجوي وزارت علوم ( در سال 86 )، 2/8855 ميليارد ريال و براي 85287 دانشجوي وزارت بهداشت ( در سال 86 )، 7/5087 ميليارد ريال در نظر گرفته شده است. محاسبه ساده سرانه هر دانشجو، براي دانشجوي زير مجموعه ي وزارت علوم 22/3 ميليون تومان، براي دانشجوي زير مجموعه وزارت بهداشت 96/5 ميليون تومان و براي دانشجوي پيام نور ( با در نظر گرفتن اعتبار 9/633 ميليارد ريالي بودجه سال 87 براي 1.065.000 نفر دانشجوي مورد ادعاي گزارش روابط عمومي دانشگاه پيام نور در سال 86 ) رقم 60 هزار تومان را نشان مي دهد در حالي كه اعتبار سال 85 پيام نور ( 570 ميليارد ريال ) براي 360.000 نفر دانشجوي سال 84، رقم 158 هزار تومان را مي نماياند و به عبارت بهتر سرانه هر دانشجوي پيام نور طي 2 سال گذشته در اعتبارات هزينه اي دولت، 3/62 درصد كاهش داشته است.

جدول 2- سرانه اعتبار هر مركز و واحد  و سرانه هر دانشجوي پيام نور در اعتبارات هزينه اي دانشگاه پيام نور در بودجه كل كشور

5 مساله بسيار مهم ديگري كه بدان تاكيد شد، افزايش رشته هاي دانشگاهي پيام نور است. چنانچه پيش از اين عنوان شد در فاصله سال 84 تا 86، 25 رشته گرايش دكتري، 78 رشته-محل كارشناسي ارشد و 4653 رشته-محل كارشناسي افزوده شده است كه هر كدام همانطور كه عنوان شد نيازمند ايجاد آزمايش گاه ها و امكانات كارگاهي گسترده و اختصاص بودجه است اما به عنوان نمونه علي عباسپور رئيس كميسيون آموزش و تحقيقات مجلس شوراي اسلامي مي گويد: « در سؤالي كه از آقايان وزارت علوم مطرح كرديم آقايان مي گويند ما مجوز رشته كامپيوتر را به واحد تهران دانشگاه پيام نور داده بوديم اما مسؤولان اين دانشگاه، اين رشته را به شهرستان هاي دور افتاده كه حتي يك كامپيوتر در كل واحد يافت نمي شود،‌انتقال داده اند» ( روزنامه كارگزاران، پنج شنبه 27/10/86 ). اما آيا  رشته ها ي عملي ايجاد شده جديد مصوبه لازمه را در دو سال اخير جهت ايجاد داشته اند؟ عباسپور مي گويد: « دانشگاه پيام نور، درحالي به افزايش رشته هاي خود در اقصي نقاط كشور دست مي زند كه حتي اين رشته هاي [عملي] را به تصويب شوراي گسترش رشته هاي تحصيلي وزارت علوم نيز نمي رساند» ( روزنامه كارگزاران، پنج شنبه 27/10/86) و بدين گونه است كه در عرض 2 سال به ناگاه دو دانشكده اصلي علوم پايه و علوم انساني به شش دانشكده اصلي علوم پايه، ادبيات و علوم انساني، علوم اجتماعي و اقتصادي، فني و مهندسي، كشاورزي، هنر وعلوم رسانه اي طبق گزارش روابط عمومي دانشگاه پيام نور گسترش مي يابد كه البته هويت تفكيكي دانشكده هاي فوق بر همگان پوشيده است و در واقع آنچه از آن به عنوان دانشكده هاي مستقل « اصلي » نام برده مي شود، ما به ازاء يك به يك بيروني در اكثر واحدها ندارد.

6 چهار صد هزار متر مربع؛ مساحتي است كه « هديه » ي پيش گفته شده بدون ذكر بناهاي در حال احداث به عنوان زير بناي فضاهاي تمليكي آموزشي، اداري و ورزشي دانشگاه پيام نور تا تابستان 84 ذكر مي كند. و در مقابل خبر از 580.000 متر مربع كامل و 418.000 متر مربع درحال احداث تا پاييز 86 مي دهد. مقايسه مساحتهاي تكميل شده در دو مقطع تابستان 84 و پاييز 86 نشان مي دهد كه با توجه به تعداد دانشجويان دانشگاه در اين دو مقطع مورد مقايسه، سرانه هر دانشجو در تابستان 84، 1/1 متر مربع و در پاييز 86، 54/0 متر مربع گرديده است.

ديگر اينكه تعداد كلاس هاي تمليكي تا تابستان 84، دو هزار و پانصد و تا پاييز 86، چهار هزار كلاس عنوان شده است كه رشد 60 درصدي را نشان مي دهد كه اين رشد به هيچ وجه نمي تواند تناسبي با افزايش دو دانشكده ذكر شده ( تابستان 84 ) به شش دانشكده ذكر شده ( پاييز 86 ) داشته باشد، همچنين است مقايسه اين رشد با افزايش 196 درصدي تعداد دانشجويان در مدت زمان ياد شده،‌و نشان از كاهش نسبت واحد كلاس به دانشجو از 1 به 144 به 1 به 266 در طول اين دو سال دارد.

7 گزارش « عملكرد دانشگاهيان پيام نور » در بخش تعداد تشكلها و نشريات فعال دانشجويي كه محتواي آن در قسمتهاي ديگري از جمله به عنوان يكي از مولفه هاي انسان سازي دانشگاه پيام نور هم آمده است، اين شاخصه را نيز ذيل عوامل سازنده دانشگاه قرار داده است. اين گزارش، تعداد انجمن ها ي علمي و كانون هاي فرهنگي را 1134 مورد در تابستان 84 و 1250مورد در پاييز 86 ذكر مي كند تعداد نشريات دانشجويي را ارتقاء يافته از 673 مورد به 740 مورد مي داند و تعداد تشكل هاي اسلامي را از 10 به 11 و البته خبر از افزايش تعداد دفاتر بسيج دانشجويي از 250 دفتر به 400 دفتر مي دهد. افزايش صد و نود و شش درصدي رشته ها و مقاطع تحصيلي ( از 2422 رشته به 7178 رشته در مجموعه كل رشته-محل هاي دكترا، كارشناسي ارشد و كارشناسي ) و افزايش هشتاد و يك مميز هفت درصدي تعداد مراكز و واحدهاي داخل كشور ( از 252 مركز و واحد به 458 مركز و واحد ) و افزايش صد و نود و شش درصدي تعداد دانشجويان ( از 360.000 نفر به 1.065.000 نفر ) در فاصله تابستان 84 تا پاييز 86، ‌نمي تواند چندان متناسب با رشد 2/10 درصدي تعداد انجمن هاي علمي و كانون هاي فرهنگي، رشد 10 درصدي تعداد نشريات دانشجويي و افزايش صرفاً يك تشكل اسلامي بر تعداد تشكل هاي اسلامي در كل واحدها و مراكز دانشگاه پيام نور باشد. البته عملكرد دانشگاه در افزايش 60 درصدي تعداد دفاتر بسيج دانشجويي با در نظر گرفتن افزايش 7/81 درصدي تعداد مراكز و واحدهاي دانشگاهي پيام نور، رشدي متناسب به نظر مي رسد.

جدول 3- مقايسه رشد كمي شاخصه هاي تشكلي دانشجويان پيام نور با جمعيت دانشجويان، مراكز و رشته هاي تحصيلي دانشگاه پيام نور در فاصله تابستان 84 تا پاييز 86

8 دانشگاه فناور و كارآفرين. در ذيل قسمت « اقدامات براي ارتقاي كيفي ابعاد ماموريت دانشگاه» ، اين عنوان يكي از عناويني است كه تأكيد براي آن شده است. گزارش، 21 مورد–برنامه را براي اين بخش فهرست كرده است كه تنها 3 مورد–برنامه به دانشگاه « كارآفرين » اختصاص دارد كه اينچنين آمده است:« طراحي و آماده سازي مركز كارآفريني و رشد در بعضي از مراكز دانشگاهي استان با مشاركت صنايع بزرگ »، « اضافه كردن 19 واحد كارآفريني و مهارتي براي عموم دانشجويان ورودي جديد دانشگاه به جاي دروس تكراري دوره پيش دانشگاهي» و « راه اندازي دانشكده هاي فني و مهندسي، مهندسي كشاورزي، هنر و رسانه براي تسهيل اشتغال آتي دانش آموختگان ».  مشخص نيست كه در مبحث مهم كارآفريني كه دغدغه جدي با توجه به افزايش دانشجويان پيام نور به شيوه جديد براي سالهاي پيش روي خواهد بود چرا آمار و ارقام دقيق و واضحي در خصوص « مراكز كارآفريني و رشد » اعلام نشده و صرفاً به ذكر « در بعضي از مراكز دانشگاهي استان » اشاره شده است. اعلام نام همين « بعضي» مراكز دانشگاهي استان بدون شك مي تواند براي دغدغه دانشجويان 458 مركز و واحد دانشگاهي پيام نور در كل كشور براي اشتغال پس ازتحصيل تسكين كننده باشد اما گزارشي كه به عنوان مثال از ذكر تعداد نشريات دانشجويي در نمي گذرد، دانشجويان را از اعلام تعداد و نام اين مراكز محروم مي سازد. شايد دو اقلام ديگر ذكر شده يعني افزودن « 19 واحد درسي كارآفريني و مهارتي » و «راه اندازي دانشكده ها» ي جديد ذكر شده بتواند در آفرينش « كار» براي خيل فارغ التحصيلان جديد اين دانشگاه موثر افتد كه در اين صورت توصيه مي شود جهت ريشه كني مشكل اشتغال ساير تحصيلكرده هاي دانشگاهي نيز نسخه ابتكاري دانشگاه پيام نور، تجويز گردد.

9 اما فصل الخطاب « هديه » دانشگاه پيام نور، در قسمت ويژگي ها، دستاوردها و كيفيت دانش آموختگان دانشگاه نهايي شده است آنجا كه در مقام مقايسه ، از دانشگاههاي « پرآوازه تر » كشور هل من مبارز مي طلبد و مي گويد: «مراكز دانشگاه پيام نور گسترده ترين و موثر ترين شبكه آموزش عالي دولتي با 458 مركز و واحد در اقصي نقاط كشور براي تربيت نيروي انساني براي مناطق محروم و كمتر برخوردار كشور مي باشد، چرا كه تحصيل در محيط زندگي اجتماعي و خانوادگي افراد صورت مي گيرد، جوانان براي تحصيلات عاليه راهي شهرهاي بزرگ نمي شوند و پس از دانش آموختگي نيز در همان زادگاه و ديار خويش به اشتغال خواهند پرداخت. دانشگاههاي پرآوازه كشور دانشجويان را از اقصي نقاط به تهران و كلان شهرهاي دانشگاهي كشيده و پس از دانش آموختگي، امكان بازگشت آنها به زادگاه اصلي كمتر ميسر مي شود. بعضي دانشگاههاي كشور دانشجويان را از تهران و كلان شهرهاي جمعيتي به اقصي نقاط كشور گسيل داده ودانشجويان شهرستاني و افراد بومي را بي قرار برا ي مهاجرت به تهران و كلان شهرها مي نمايد». اين گزارش مشخص نمي كند كه با چنين ويژگي هاي برشمرده شده اي چرا پيام نور، انتخاب اول اكثر قاطع متقاضيان ورود به دانشگاه نيست و همچنان دانشجويان « شهرستاني و افراد بومي »،  « بي قرار » براي مهاجرت به تهران و كلان شهرها مي شوند. گزارش روابط عمومي دانشگاه پيام نور در ادامه اين مقايسه تاكيد مي كند: « خانواده هاي متدين كشور دختران خويش را به جاي گسيل به دانشگاه هاي پرآوازه تر به دانشگاه پيام نور مي فرستند و در نتيجه با آنكه پذيرش بر حسب جنسيت درمجموعه آموزش عالي كشور حدوداً 50-50 است، ليكن 72درصد دانشجويان پيام نور را دختران مؤمنه و متدين تشكيل مي دهند. در دانشگاه هاي پيام نور شهرستان ها نشاني از بحران هويت دانشجو، مشكل اختلاط خرده فرهنگ ها و خلا عاطفي دوري از خانواده به چشم نمي خورد ». كمترين آشنايي با جمعيت آماري دانشگاههاي كشور در سالهاي اخير كه بارها از تريبون هاي رسمي كشور اعلام شده آمار حداقل 60-40 را به نفع دختران نشان مي دهد. همچنين است ذكر جمله قطعي و به نوعي تمام كننده كه « خانواده هاي متدين كشور دختران خويش را به جاي گسيل به دانشگاه هاي پرآوازه تر به دانشگاه پيام نور مي فرستند» كه به عبارت شفاف تر، تكليف دختران دانشجوي دانشگاههاي غير پيام نور را- به لحاظ تدين خانوادگي- روشن مي كند و از ديگر سو دانشگاه هاي پيام نور شهرستانها را فاقد هيچگونه « نشاني » از بحران هويت ذكر مي كند. اما چنين اظهار نظرهاي قطعي اي در اين گزارش به اينجا ختم نمي شود؛ در قسمتي ديگر از اين گزارش، صراحتاً‌ فضاي « دانشگاه » هاي غير پيام نور را در تضاد مستقيم با هويت اخلاقي و سياسي مطلوب عنوان مي كند و تز تاثيرگذار و هدفمندي را در خصوص گسترش دانشگاههاي پيام نور عنوان مي كند كه در ارتباط مستقيم با كاهش ساعات حضور « دانشجويان » در « دانشگاه » است آنجا كه گزارش روابط عمومي دانشگاه پيام نور بيان مي دارد: « محيط فرهنگي دانشگاه پيام نور از حيث اخلاقي و سياسي، سالم ترين محيط هاي دانشگاهي كشور است؛ چرا كه دانشجويان پيوند عاطفي خويش را با خانواده ها حفظ كرده و ساعات كمتري را در دانشگاه حضور دارند و تحت نظارت محيط اجتماعي بومي هستند»؛ پاسخ به اين پرسش ضروري مي نمايد كه آيا از ديدگاه سياستگذاران دانشگاه پيام نور « نظارت محيط اجتماعي بومي » و  « كاهش ساعات حضور در دانشگاه » راهكار رسمي و برنامه ي مسؤولان در برخورد با انحرافات احتمالي سياسي از وضعيت مطلوب است؟

و در نهايت، اين گزارش شخصيتي منحصر به فرد از دانشجويان پيام نور مي سازد و مستقيماً آن را به كمبود امكانات دانشگاهي مرتبط مي كند و صراحتاً اين نقصمان را داراي نقش مثبت در شخصيت سازي دانشجويان پيام نور عنوان مي كند و مي گويد: « به دليل آنكه اكثريت دانشجويان پيام نور شهرستاني و بومي–محلي هستند و امكانات رفاهي و تحصيلي در دانشگاه هاي مناطق كمتر برخوردار دانشگاه ( به دليل عدم استطاعت مالي خيرين و مردم براي مشاركت در راه اندازي و تقويت دانشگاه ) كم است دانش آموختگان اين دانشگاه در مقايسه با دانشجويان روزانه يا شبانه دانشگاههاي دولتي و آزاد اسلامي، از سطح توقع پايين تري برخوردارند و درنتيجه ضريب ماندگاري آنها در كشور و براي خدمت به هم وطنان بسيار بيشتر از دانش آموختگان ساير دانشگاهها براي حضور و خدمت در مناطق محروم و كمتر برخوردار است».

و البته دكتر علي احمدي نيز، شرح گفته شده ي گزارش فوق را اين گونه در پاسخ به اين سؤال كه اين خيل عظيم دانشجويان چگونه قرار است وارد بازار كار شوند تأكيد مي دارد كه چون دانشجويان پيام نور داري خصلت هايي چون پرتلاش، كم توقع، خلاق و صاحب اراده هستند، اين خصلت ها كمك مي كند كه اين دانشجويان راحت تر جذب بازار كار شوند ( روزنامه كيهان، شماره 18755، 15 اسفند 85 ). آيا اساساً بجز ويژگي كمبود امكانات، برنامه مدون فرهنگي خاصي در دانشگاه پيام نور، در دو و سال و اندي اخير باعث ايجاد اين خصايص مثبت در دانشجويان اين دانشگاه شده است؟

به راستي سياستگذاران آموزش عالي كشور، چرا در طول دوران 28 ساله ي پس از انقلاب و قبل از دو ساله و نيمه اخير، براي محو مشكل بنيادين فرار مغزها و افزايش ضريب ماندگاري فارغ التحصيلان دانشگاهي در كشور و خدمت در مناطق محروم، چنين راه حلي را نينديشيده بوده اند؟

ادامه ی این مطلب را در  نسخه ی چاپی نگاه تازه خواهید یافت...